Zelfwerkzaamheid en duurzaam bouwen

• Zelfwerkzaamheid bij bouw en onderhoud
• Duurzaam Bouwen voor woonwerkcollectieven

Zelfwerkzaamheid bij bouw en onderhoud

Zelfwerkzaamheid (van grootschalige verbouwing tot onderhoud) in collectief verband vraagt om veel gezamenlijke voorbereiding, afspraken en organisatie. Dit is het grootste verschil met een particulier die zelf (mee-)bouwt of onderhoud pleegt.

Particuliere huisbezitters doen vaak zelf zo veel mogelijk aan hun renovatie, verbouwing of onderhoud. Dit om het zo betaalbaar mogelijk te houden en de woonlasten te drukken. Voor panden of clusters woningen die door groepen gebruikt worden, levert zelfwerkzaamheid snel veel op. Een beperkte verbouwing of renovatie in deze vaak grote, oudere, panden is al snel een grote verbouwing. Door zelfwerkzaamheid kan hierbij veel bespaard worden. In veel gevallen is het klussen door bewoners/gebruikers doorslaggevend geweest bij het realiseren van het project. Daarnaast speelt zelfwerkzaamheid bij onderhoud vaak een grote rol bij het betaalbaar houden van het project op termijn.

In Laat 1000 vrijplaatsen bloeien is het een en ander over zelfwerkzaamheid in woonwerkpanden op een rijtje gezet

Helaas zijn er verder weinig teksten over zelfwerkzaamheid. De voorbereiding en organisatie ontstaan in de praktijk en worden afgestemd op het specifieke project. Na een jaar of langer bouwen zijn alle betrokkenen blij als het project is afgerond en worden de opgedane ervaringen zelden op papier gezet. Waar stelselmatig het onderhoud in zelfwerkzaamheid gebeurt is dit 'gewoonte' geworden en worden er evenmin veel woorden aan vuil gemaakt.

• Organisatie van zelfwerkzaamheid
• Planning van zelfwerkzaamheid
• Financiën
• Relatie met bedrijven, deskundigen en overheidsinstanties
• Begeleiding
• Technische kennis
• Architecten
• Voorbeeldprojecten

Organisatie van zelfwerkzaamheid

Zelfwerkzaamheid lijkt een logische keuze voor mensen die er voor kiezen om meer invloed op hun directe leefomgeving te hebben. Bovendien heeft zelfwerkzaamheid vele voordelen: het kan de kosten van een verbouwing drukken en een bindend element binnen de bewonersgroep vormen. Het heeft echter ook duidelijke beperkingen: je kunt niet iedere bewoner met een hamer of  kwast op pad sturen. Een goede organisatie vormt daarom een wezenlijk onderdeel van het zelfwerkzaamheidconcept. Ze is sterk afhankelijk van een groot aantal factoren:

1. De juridische opzet van het project en/of zelfstandigheid van de onderdelen.
   Zijn de 'klussers' (mede-)opdrachtgever, huurders, mede-eigenaars, zijn ze dat in verenigingsvorm, stichtingsvorm, individueel? Dit bepaald in hoeverre zij (directe) zeggenschap hebben.
2. De grootte van het project.
   Hoe kort of lang zijn de communicatielijnen, hoeveel betrokkenen (klussers/adviseurs, enzovoorts) zijn er? Naar mate een project groter is, zullen de communicatie en beslislijnen gecompliceerder zijn en beter vastgelegd moeten worden. Als meer mensen 'klussen' vraagt de organisatie op de bouw meer aandacht dan waar minder mensen werken.
3. De duur van de bouwperiode en intensiviteit van de zelfwerkzaamheid.
   Een project dat een aantal jaren loopt, bijvoorbeeld bij grootschalig onderhoud dat geheel in zelfbeheer gebeurt, zal een andere organisatie kennen dan een project waarin binnen een korte tijd intensief gewerkt wordt, bijvoorbeeld waar samen met een aannemer een verbouwing wordt gedaan.
4. De technische aard van de werkzaamheden.
   Hoe gecompliceerder de klussen, hoe meer kennis, eventueel technische begeleiding, gereedschappen en organisatie nodig is.
5. De hoeveelheid werk die betrokkenen verzetten.
   De organisatie van een project waarbij een aantal mensen full-time 'klussen' zal er anders uit zien dan de organisatie van een project waar mensen een dag per week klussen.

Veel projecten waar het onderhoud structureel in zelfwerkzaamheid gedaan wordt, werken met onderhoudcommissies waarin kennis wordt opgebouwd. Bij verbouwingen gaat het meestal om tijdelijke organisatievormen. In alle gevallen zal vooraf aandacht besteed moeten worden aan:
-  De interne organisatie, beslisstructuur, verantwoordelijkheden, planning, budgetten, aanschaf en beheer van materialen en gereedschappen, begeleiding, financiële administratie, controle op uitvoering.
-  Heel belangrijk is het, zeker als architecten, aannemers en dergelijke betrokken zijn, goed op de hoogte te zijn van de 'normale' rolverdeling en verantwoordelijkheden tijdens een bouw.

Raamwerk - diverse teksten over organisatie van zelfwerkzaamheid
Vereniging Eigen Huis - diverse uitgaven over opdrachtgeverschap/bouw
Rigo - publicaties over particulier opdrachtgeverschap
Teksten over particulier opdrachtgeverschap

Planning van zelfwerkzaamheid

De planning van zelfwerkzaamheid is sterk afhankelijk van de aard van het project (zie organisatie). Planning is vooral van groot belang op het moment dat zelfwerkzaamheid afgestemd moet worden op het werk van externe bedrijven zoals een aannemer. Iedere vertraging van zelfwerkzaamheid kan vertraging van het werk van de aannemer opleveren en die zal de kosten daarvan bij de opdrachtgever neerleggen. De planning moet dus altijd goed haalbaar zijn, liefst flexibel. Dit is niet alleen van belang om oplopende kosten te voorkomen maar ook omdat een reële planning voorkomt dat mensen door te hoge werkdruk gaan stressen. Als alleen afwerking gedaan wordt is dit min der van belang. Hou er rekening mee dat bouwvakkers minimaal twee keer zo snel werken.

Dat wil niet zeggen dat planning bij verbouwingen in eigen beheer of bij onderhoud onbelangrijk is. Planning geeft inzicht, geeft alle betrokkenen duidelijkheid en laat zien wat er van iedereen, binnen welk tijdsbestek, verwacht wordt.

Raamwerk - Voorbeeld van planning van zelfwerkzaamheid

Financiën

Zelfwerkzaamheid is over het algemeen bedoeld om besparingen te bereiken ten opzichte van het uitbesteden van werk. Om te zorgen dat dit doel gehaald wordt, is het belangrijk om met goede budgetten te werken op basis van de gegevens van architect, calculator of aannemer, extra budgetten te creëren voor catering, extra materialen (onervaren mensen verbruiken meer materiaal), gereedschappen, verzekeringen en begeleiding. Daarnaast is een behoorlijke post onvoorzien van tussen de 5 en 10% geen overbodige luxe. Deze budgetten moeten tijdens de verbouwing of het onderhoud continu bewaakt worden. Zelfwerkzaamheid kan ongemerkt (te) veel geld kosten.
Als met een aannemer of onderaannemers gewerkt wordt zijn goede afspraken over meer- en minderwerk onontbeerlijk.

Raamwerk diverse teksten, o.a. over budgetbewaking
Vereniging Eigen Huis - diverse uitgaven over onderhoud en verbouw

Relatie met bedrijven, deskundigen en overheidsinstanties

Het is heel belangrijk om goed op de hoogte te zijn van de 'normale' rolverdeling en verantwoordelijkheden tijdens een bouw als architecten, aannemers, onderaannemers, instanties en dergelijke betrokken zijn. Inzicht in het normale bouwproces voorkomt veel problemen en schept voor alle betrokkenen helderheid.

Zeker als er een situatie is waar zelfwerkzaamheid gecombineerd wordt met de inzet van bedrijven, en mensen tegelijk aan dezelfde klussen werken, is het cruciaal dat duidelijk is wat iedereen van elkaar kan en moet verwachten, waar problemen besproken worden en wie daartoe gerechtigd zijn. Niet alleen praktische afspraken, ook sociale afspraken over de omgang op de werkvloer zijn van belang. De 'bedrijfscultuur' van bouwvakkers kan hemelsbreed verschillen van die van mensen die in zelfwerkzaamheid werken, en dan wordt niet alleen het werktempo bedoeld.

Raamwerk - diverse teksten
Vereniging Eigen Huis - diverse uitgaven over onderhoud en verbouw

Begeleiding

De begeleiding van een project kent vele vormen en is compleet afhankelijk van de opzet van het project en de aard van de werkzaamheden.
-  Bij structureel onderhoud in zelfwerkzaamheid wordt vaak gewerkt met een onderhoudscommissie of onderhoudspersoneel die het onderhoud plannen, begeleiden en controleren (De Refter/Grote broek/Woningbouw Vereniging Gelderland)
-  Bij verbouwingen in zelfwerkzaamheid zijn sommige projecten zo gelukkig geweest een bouwkundige, aannemer, architect of andere deskundige in hun midden te hebben die min of meer de aansturing op zich genomen heeft (Het Veem/Vrankrijk).
-  In andere gevallen, vooral als het een grootschalige intensieve verbouwing betrof, zijn deskundigen van buiten het project aangetrokken (Voorstaete-ACU/Hotel Bosch). Het behouden van het overzicht, maken en aanpassen van de werkplanning, enzovoorts is in dergelijke gevallen teveel gevraagd van een amateur.

In een groot aantal gevallen is voor specifieke klussen mensen of bedrijven met specifieke technische kennis aangetrokken (een elektricien die mensen leert hoe elektra aan te leggen, een stukadoor om mensen te leren stuken, enzovoorts).
Bij de vraag of begeleiding wordt aangetrokken is het belangrijk om te beseffen dat ook zelfwerkzaamheid geld kost (nog afgezien van de vraag of het resultaat van het werk van voldoende kwaliteit is). Er kan vaak beter iemand voor een paar dagen worden aangetrokken om mensen voldoende kennis bij te brengen, waardoor kwaliteit gegarandeerd wordt, dan dat mensen dagenlang bezig zijn om het wiel uit te vinden en de kwaliteit vervolgens nog te wensen overlaat. Kern van het begeleiden moet niet alleen de technische begeleiding, maar ook het (blijven) motiveren van mensen zijn.
Voor begeleiding kun je terecht bij o.a. De Verandering, Raamwerk of Bouwmaat

Technische kennis

Technische kennis is vaak (naast de vraag of het qua menskracht realiseerbaar is) bepalend bij de vraag wat wel of niet in zelfwerkzaamheid gedaan wordt. In principe is vrijwel alles in zelfwerkzaamheid te doen mits er voldoende kennis aanwezig is of ingehuurd wordt.

Een flink aantal klussen vraagt echter om zoveel kennis of begeleiding dat het vaak beter uitbesteed kan worden en de eigen energie beter in iets simpelere klussen gestoken kan worden. In de praktijk blijkt vaak dat als de klussen niet te moeilijk zijn, de kwaliteit die in zelfwerkzaamheid bereikt wordt vaak hoger of gelijk is aan de kwaliteit die door professionals geleverd wordt. Dit komt doordat er het om de 'eigen' ruimte gaat, mensen in tegenstelling tot bouwvakkers niet het gevoel hebben dat ze productie moeten draaien en over het algemeen de betrokkenheid groter is.

Veel technische kennis kan overigens gemakkelijk opgebouwd worden door het aanschaffen en doornemen van doe-het-zelfboeken bij de tweedehands boekenzaak, het verzamelen van informatiefolders van doe-het-zelfwinkels en van de internetsites van leveranciers van materialen.

Basiskennis over bouwen: Vereniging Eigen Huis
Informatie over bouwbedrijven en bouwmaterialen

Architecten

Henk Slijkhuis
Jos Bannink
Jan Jongert
Koen Go
Hein de Haan
De Ruimte

Verbouwingen voorbeeldprojecten

Vrankrijk, Amsterdam
NDSM-werf, Amsterdam
Voorstaete - ACU, Utrecht
Hotel Bosch, Arnhem
Het Veem, Amsterdam
De blauwe aanslag, Den Haag
ORKZ, Groningen
Burgers, Eindhoven
Paraplufabriek, Nijmegen
Stichting Overal, Nijmegen
Pakhuis Wilhelmina, Amsterdam
4711 - Frans Halsstraat 7-13, Amsterdam

Duurzaam Bouwen en woonwerkcollectieven

Duurzaam Bouwen (Dubo) is een hype in Nederland. Er zijn ondertussen vele succesvolle initiatieven in nieuwbouw-  en renovatieprojecten. Ook  in woonwerkpanden is al het nodige gerealiseerd. Een erkend probleem is de ombouw van de bestaande stad en gebouwen. Mag ik een windmolen op mijn dak plaatsen en wat kan ik wel en niet in mijn huis realiseren? Wie adviseert mij hierover en hoeveel mag het kosten?
Een veel voorkomend misverstand is dat duurzaam bouwen te 'duur' is voor projecten in zelfbeheer. Dat hoeft helemaal niet. Het gaat erom dat financiering gevonden wordt en het betaalt zich vanzelf terug!

• Informatie en beleid
• Voorbeeldprojecten
• Subsidies en financieringsbronnen
• Ondersteuning, advies en ontwerp

Informatie en beleid

-  De uitwerking van het DuBo beleid in onder meer het Nationaal Pakket Duurzaam Bouwen en vele vele andere publicaties zijn te bestellen bij het Nationaal Dubo Centrum te Rotterdam  
-  Een leuke alternatieve brede duurzaam bouwen site is die van Habitat Earth. 
-  Stichting de Milieuwoning te Biddinghuizen, Flevoland, heeft een permanente tentoonstelling voor (iedereen toegankelijk) op het gebied van ecologisch duurzaam bouwen, i.s.m. Ecosave, 0321-332038. 
-  Bij de  Vereniging voor Integrale Biologische Architectuur (VIBA) staat de combinatie  gezondheid en milieubewust bouwen centraal.
-  Het Groningse Informatiepunt Duurzaam Bouwen (Ipdubo) biedt veel informatie en schetsen op een heldere manier.  
-  Daarnaast zijn de Kleine Aarde en de 12 Ambachten in Boxtel in Nederland en bijvoorbeeld het Centre for Alternative Technology (CAT) in Wales een onuitputtelijke bron van goede (doe-het-zelf)ideeën om je eigen omgeving 'duurzaam om te bouwen'.

Literatuur

  Een actuele, technisch accurate en goed leesbare uitwerking voor alle vormen van duurzame energie op gebouw niveau biedt het 'Vademecum: Energiebewust ontwerpen van nieuwbouwwoningen' (feb. 2000, Novem, Boom) een must voor de zeer geinteresseerde tot de professional op dit gebied
  Zeer informatief op duurzaam-bouwen-gebied: Dossier, Voorbeeldprojecten Duurzaam en energiezuinig bouwen (Nationaal Dubo Centrum) met een korte introductie tot bijna 50 projecten van tussen 1996 en 2000 met een bondige samenvatting van alle toegepaste maatregelen per project.

Meer informatie over: 

• Elektriciteit
• Warmtevoorziening
• Water
• Materiaal, afvalstoffen en kringloop

Voorbeeldprojecten

Nieuwbouw en stadsvernieuwing

-  Nieuwbouwprojecten waarin men duurzaam bouwen heeft toegepast zijn er volop en voor hele VINEX locaties wordt al een bepaalde minimum standaard geëist (in Vathorst, Amersfoort, niveau: B van het DCBA schema, (zie ook de site van BOOM in Delft).
- EVA Lanxmeer, vergaande toepassing van duurzaam bouwen in een wijk van Culemborg. In de wijk zijn tevens een permacultuur en tuinderijen geïntegreerd. Mooi, duurzaam en duur. 
- Het Groene Dak in Utrecht is een ecologisch bouw-woonproject met woongroepen, zelfstandige woningen en samenwerking op buurtniveau. 
- Ook bij de SEV, de NOVEM en Aeneas is veel informatie over dit soort voorbeeld projecten te krijgen.

Autarkie en zelfredzaamheid

-  In sommige projecten wordt op infrastructuur gebied een vergaande mate van autarkie nagestreefd  Zo is er het landelijke ECOdorp initiatief (in onderhandeling over de locatie Ottersum, gemeente Gennep, Noord Limburg)
-  Een groep bewoners uit Ruigoord, die proberen een ECUdorp (ecologisch en cultureel) op een stuk land van Staatsbosbeheer bij Almere te realiseren (nog in de ontwikkelingsfase). 
-  Ook zijn er allerlei pogingen (geweest) om tot duurzame woonwerksituaties dichtbij de natuur te komen: zoals leegstaande (of Betuwelijn of snelwegen in de weg staande) boerderijen, kloosters (NON actief!), voormalige militaire terreinen (Driebergen/Austerlitz) of zoals in Warnsveld een voormalige gevangenis. Eventueel kom je meer te weten over zulke initiatieven via de Omslag, Groenfront of via Stichting MW2 (Mens en Milieuvriendelijk Wonen en Werken)

Renovatie van monumenten

Hier is het afhankelijk van de mate van renovatie of je veel of weinig kan realiseren. Bij monumenten speelt het feit dat de historische kwaliteit van het gebouw zo goed mogelijk bewaard dient te blijven en dat beperkt de verbouwingsmogelijkheden nog al. Ook is het niet altijd mogelijk om de buitengevel te isoleren of om zonneboilers of PV panelen (zichtbaar vanaf de straat) op het dak te plaatsen. Meer info: RDMZ: Rijksdienst voor de Monumenten Zorg, Zeist:, 030-6983211 0f www.monumentenzorg.nl.

Renovatie van woonwerkpanden 

-  Het WG - het voormalige Wilhelmina Gasthuis- in Amsterdam i.s.m. Woningbouwstichting het Oosten en Rataplan architecten (020-6839618): gebruik van Europees hout, begroeide daken, zonne-energie en een autovrije, groene binnenplaats. 
-  De Refter in Nijmegen en het Voorsteate project (ACU) in Utrecht: regenwaterhergebruik voor toilet spoeling.
-  Bij de het nieuwe woonwerkpand (ter vervanging van de Blauwe Aanslag) aan de Waldeck Pyrmontkade in Den Haag werkt men aan een ambitieus duurzaam bouwen pakket: naast GFT toiletten, neerslag hergebruik, eigen drinkwaterproductie middels osmotische filters en afvalwaterzuivering in helofytenfilters worden ook tegelkachels in een eigen werkplaats gebouwd en toegepast en speciale isolatiemaatregelen toegepast en bouwmateriaal hergebruikt. 
-  De woongroep aan de Bellamystraat 59-65 in  Amsterdam paste in samenwerking met de woningcorporatie  duurzaam bouwen toe: zonneboilers, regenwaterhergebruik en 2e handsbouwmateriaal. 
-  In het Ganzennest in Viller, Noord Frankrijk, verbouwt vereniging Solidair duurzaam boerenwoningen voor cursus- en woonruimte. Hier wordt onder andere leem-houtbouw toegepast. 
-  Het woonwerkcomplex het Oude RKZ te Groningen heeft een eigen installatie bedrijf, dat de oude gigantische verwarmingsinstallaties onderhoudt in het gebouw.

Subsidies en financieringsbronnen

Duurzaam betekent vaak meer hergebruik en een besparing in water-, elektriciteit- en gasverbruik. Duurzaam is meestal 'duurder bij de investering' maar 'goedkoper in de jaarlijkse lasten'. Afhankelijk van de type investering en maatregel spreek je over terugverdientijden die liggen tussen de een (bij simpele waterbesparingstechnieken en eenvoudige isolatiemaatregelen) en twintig jaar (b.v. grote complexe warmtepompsystemen). Het is dus een financieringsprobleem: wie is bereid om (extra) geld te steken in de duurzame ontwikkeling van jouw initiatief of woonwerkgebouw?

Het Subsidieoverzicht Duurzaam Bouwen wordt jaarlijks uitgebracht door het Nationaal Dubo Centrum in samenwerking met VROM en biedt het beste overzicht van wat er allemaal speelt op subsidie gebied. Zo wordt bijvoorbeeld het ene jaar warmtekracht gestimuleerd en het andere jaar zonneboilers. De subsidies variëren van belastingmaatregelen, de vergoeding van onderzoek (EPA) of soms de helft van de kosten van invoering van een bepaalde maatregel (PV panelen en Zonneboilers).

Meer info:
www.novem.nl
www.senter.nl
www.sev.nl
www.egl.nl
www.groengeld.nl
www.schonerproduceren.nl
www.subsidieshop.nl
www.milieudefensie.nl/subsidiewijzer

Ondersteuning, advies en ontwerp

Er zijn veel adviseurs en ontwerpers voorhanden en elke architect, ingenieur, installateur, subsidie expert, aannemer, makelaar of projectontwikkelaar zegt weer iets anders en ieder weet precies wat je wel en niet moet doen en het advies komt hen zelf altijd erg goed uit. Het beste advies luidt dus: doe wat je zelf belangrijk vindt en laat je door veel verschillende partijen zo vrijblijvend mogelijk adviseren. Op energiegebied kan voor elk huishouden een Energie Prestatie Advies (EPA) uitgevoerd worden dat deels vergoed wordt door het energiebedrijf. Bij de epadesk is een overzicht van EPA-adviseurs te vinden, waarvan de meeste uit de installatie- en energiebranche komen en dus ook met de hun bekende oplossingen komen (CV, HR-combi ketels, ventilatie, isolatie,  Lage Temperatuur verwarming en zonneboilers etc.) Het is nog niet duidelijk in hoeverre de EPA-adviseurs met experimenten meedenken zoals de toepassing van warmtekracht, tegelkachels, leembouw.

Enkele architectenbureaus duurzaam bouwen

www.kristinsson.nl
www.bear.nl
opMAAT, Delft, 015-2138423.
www.archiservice.nl

Architectenbureaus woonwerkcollectieven en duurzaam bouwen

www.casa-architecten.nl, Hein de Haan, Amsterdam, 020-6257411. 
Loco-motief: Koen Go en Marien Meijering, Amsterdam, 020-6717634.
Kapriool, Chris Gardner, Utrecht, 030-2723800, kapriool@knoware.nl
De Ruimte architecten, Den Haag, 070-3627699. 
www.ma-architecten.nl, Amsterdam.

Milieutechnisch en duurzaam bouwen advies

De 12 ambachten: Centrum voor ecologische technieken, onderzoek: warmtemuren, leembouw, tegelkachel, GFT en composttoilet, waterzuivering
Ecofys alles over duurzame energie maatregelen
Boom, Milieukundig Ontwerp en Onderzoeksbureau
adviesduurzametechnologie.nl, advies over Duurzaam Water, Energie en Bouwen
www.nibe.org Nederlands Instituut voor Bouwbiologie en Ecologie
De Straat, adviesbureau voor bodemsanering, milieumanagement en afval
De Kleine Aarde bouwen, energie, landbouw, onderzoek en experimenten

Aannemers

Bouwmaat, Utrecht, renovatie met Duurzaam Bouwen, w.o.: dakgoot van EPDM-rubber ipv zink, isolatie technieken, 030-2721406.

Algemene sites

www.bouwend.nl: links op het gebied van bouwen. 
www.isso.nl voor links naar de installatiesector
www.onri.nl een overzicht van advies- en ingenieursbureaus
architecten.zappsite.nl
www.archistart.com
bouwbedrijven.zappsite.nl
wonen.zappsite.nl
www.wildkamp.nl groothandel in technische bouwproducten