Duurzaam Bouwen voor woonwerkcollectieven: informatie

Elektriciteit
Warmtevoorziening
Water
Materiaal, afvalstoffen en kringloop

Elektriciteit

Voor wie zelf elektriciteit wil opwekken zijn er een aantal mogelijkheden, die hieronder verder uitgewerkt staan. Voor de 'autarken' onder ons, die niets met infrastructuur van buiten te maken willen hebben, kun je denken aan een combinatie van windenergie en zonnepanelen met een kleine accu buffer en regelapparatuur om in de elektrische behoefte door het jaar heen te voorzien. In de winter moet je dan wel genoegen nemen met af en toe een dag je zonder stroom maar in de zomer ben je redelijk goed gedekt. Voor de benodigde hoeveelheden kW opgesteld vermogen aan Photo Voltaic (PV)-paneel en wind, maar ook andere systemen zijn er handige informatiebronnen, waar je folders of gegevens kan opvragen: Ecofys, Utrecht, 030-2808300, (goede folders voor PV, zonneboilers, windenergie en e.d.). Een organisatie waarin vele kleinere particulieren en organisaties samenwerken in het aanschaffen van duurzame energie is ODE, Organisatie voor Duurzame Energie, (niet te verwarren met het tijdschrift Ode). Een redelijk goede informatiebron is tevens Greenpeace, dat onder meer ook met het Solaris- project bezig is waarbij particulieren PV panelen kunnen bestellen.

Zonnepanelen, PV systemen (PV = Photo Voltaic)

Vraag (voor de liefhebber) de 'instralingsschijf zonneenergie' of gewoon een volledig informatiepakket aan bij Ecofys, 030-2808300. Een leverancier:  Ubbink Nederland bv, Doesburg, 0313-480200. Nog een (ook Lafarge dakpannen): RBB (voor het totale dak!) PV-zonneenergiesystemen, Montfoort, 0348-476511. Zonnepanelen zijn ook te bestellen bij onderstaande websites:

www.ecostream.nl
www.stroomwerk.nl
www.beldezon.nl
www.milieucentraal.nl
www.greenprices.nl

Windmolens

De Kleine Aarde heeft ooit een publicatie uitgebracht genaamd 'Grijp de Wind'. Het blijkt verdomd eenvoudig om zelf een windmolen te bouwen.....voor de handige doe-het-zelver.
Voor wie een grote windmolen wil aanschaffen bestaat er de Nederlandse onderneming Lagerwey, wiens windmolens variëren van 250 KW tot 2 MW. Kortom: serieuze windreuzen.
Er bestaan ook verenigingen (windcoöperaties) van windmolen bezitters (in 2002 zelfs 27 in Nederland). Bijvoorbeeld: Vereniging Coöperatief Bezit Windmolen Noord Brabant, informatie via de website van ODE.

Meer info:
wind-energie.pagina.nl
www.windpower.org

Waterkracht

Groot- en kleinschalige oplossingen en ideeën vind je bij de TU Delft, CITG: waterbouwkunde en civiele techniek in ontwikkelingslanden, de LU Wageningen en organisaties gericht op ontwikkelingssamenwerking zoals TOOL in Amsterdam.

Warmtekracht (zie ook warmtevoorziening)

Bij de productie van elektriciteit komt warmte vrij die vaak niet benut kan worden. Dit leidt tot een rendement van soms slechts 33 %. Door het toepassen van Warmte Kracht Koppeling op gebouw niveau produceer je je eigen elektriciteit en warmte! In de winter levert dit aantoonbaar milieuwinst en fors lagere lasten op voor het huishouden. Ook in de zomer is warmte nodig voor warmwater toestellen. Mini WKK (5 kW elektrisch, 12 kW thermisch vermogen) is leverbaar op de markt. Met name zeer geschikt voor woonwerk gebouwen vanaf 8 wooneenheden en/of kleine bedrijvigheid. Ook zijn combinaties met zonneboilers aangelegd. Een leverancier van WKK is o.m. Van der Beyl bv., info@vanderbeyl.nl, 010-4322222.

Elektrische auto

De 12 Ambachten heeft zeer eenvoudig een gewone auto omgebouwd tot een elektrische. Binnen de bebouwde kom van Boxtel en de omgeving is het perfect geluidsarm rijden en thuis vindt het opladen plaats middels zonne-energie.

Energiebesparen

http://www.mkbenergiescan.nl
http://www.schonerproduceren.nl/focus

Literatuur

Een actuele, technisch accurate en goed leesbare uitwerking voor alle vormen van duurzame energie op gebouw niveau biedt het Vademecum: Energiebewust ontwerpen van nieuwbouwwoningen (feb. 2000, Novem, Boom) een must voor de zeer geïnteresseerde tot de professional op dit gebied.

Warmtevoorziening

Bij warmtevoorziening kunnen maatregelen voor ruimteverwarming en voor warmwatervoorziening (douche, bad, keuken) gecombineerd worden. Moderne hoogrendement (HR) Combiketels zijn daar het voorbeeld van, maar ook alle hierna volgende systemen. Bij elk systeem staan (kan niet volledig !) leveranciers genoemd. Een bekende term op energie gebied is de Energie Prestatie Coëfficiënt (EPC) of Norm (EPN). Het is een getal dat aangeeft hoe efficiënt een woning met zijn energie omgaat. Dat slaat dus op de gehele warmte huishouding: invallende zonnestraling (passieve zonne-energie, oriëntatie van het huis en de ramen is van belang), uitgaande warmtestraling (isolatie met aluminiumfolie gaat dat tegen) en ventilatie en warmteverliezen via tocht en door de muur en zelfs via de riolering middels warmwaterafvoer en de productie van warmte en energie in huis. Deze berekening heet een transmissie berekening en is onder andere onderdeel van een EPA advies. De Nul energiewoning in (Duurzaam Huis Leidsche Rijn) heeft een EPC van 0,4. De huidige eis voor een nieuwbouw woning is maximaal 1,0 (was in 1998 nog 1,2). Er is verder een belangrijk verschil tussen warmte convectie systemen (meestal ouderwetse hoge temperatuur systemen, werkt via lucht verplaatsing, CV-radiatoren, allerlei kachels, ventilatie en warmte terugwinning) en stralingssystemen (stralings- en tegelkachels, lage temperatuur (LTV): zonneboilers, warmtemuren en vloeren, maar ook warmtepompen) Alle systemen hebben beide aspecten in zich. Men betoogt steeds vaker dat te goed afgesloten gebouwen met luchtverwarming erg ongezond is ook vanwege kleine stofdeeltjes in de lucht. LTV systemen en stralingsystemen krijgende voorkeur.

Zonneboilers

Bestel bij de Kleine Aarde 'De Zon in Huis' voor praktische tips om zelf aan de slag te gaan met deze onuitputtelijke energiebron. Vraag eens vrijblijvend bij Ecofys goede informatie op (030-2808300). Een leverancier: Groene warmte b.v., Ouddorp, 0187-493366.

Warmteopslag in bodem en aquifer

Principe: in de zomer warmte winnen met zonneboilers en/of een andere vorm van warmte overschot opslaan in de bodem in een geschikte niet stromende waterlaag en koel water eruit halen voor koeling. In de winter warm water uit de bodem halen en koel water terugpompen. In woningbouw projecten kan dit met LTV-systemen (zie hieronder) gecombineerd worden. Nederlandse Vereniging voor Ondergrondse Energie Opslagsystemen (NVOE), Groningen, Aquifer-technologie met voorbeelden uit de industrie en grote projecten, 050-5492968.

Warmtepompen en warmte terugwinning uit ventilatie

Een warmtepomp werkt als een omgekeerde koelkast: het systeem kan uit water en lucht met een relatief lage temperatuur (bijvoorbeeld 10 tot 25 graden Celsius) warmte halen en daarmee een warmwatervoorziening of centrale verwarming voeden. Het heeft extra elektriciteitsverbruik tot gevolg maar bespaart enorm op gasverbruik. Vraag de folder 'project voorbeelden Warmtepompen' aan van leverancier Stiebel Eltron (ook  warmte terugwinning uit ventilatie). Stichting Warmtepompen, 0343-441585, mhp@knoware.nl. Een leverancier: Van der Beyl bv. 010-4322222

Warmtekracht (zie voor uitleg onder electriciteit)

Een leverancier: Van der Beyl bv., info@vanderbeyl.nl, 010-4322222

Tegelkachels

Tegelkachels werken zowel op hout als op gas en zijn ontworpen voor een optimale verbranding en een prettige langdurige warmte straling,  De 12 ambachten, Boxtel.

Lage Temperatuur systemen (vloer- en muurverwarming)

HR en Combi ketels, geisers, boilers en CV installaties (soms in combinatie met (dak) zonneboiler systemen)

Leveranciers:
www.atagverwarming.com
www.vaillant.nl
www.nefit.nl
www.agpo.nl
www.daalderop.nl

Isolatietechnieken

Tonzon vloerisolatie, thermokussens van alufolie die onder de vloer gehangen worden in de kruipruimte, zeer effectief, Enschede, 053-332391.

Warmcel, Milieubewust isoleren, fijn gehakselt cellulose van oud papier op en in spuitbaar bij holle muren, vloeren etc.Om via leveranciers: Isotechniek, Dieren, 08330-22422.

Ook Warmteplan, Brummen, levert isolatiemateriaal op cellulosebasis.

Literatuur

Een actuele, technisch accurate en goed leesbare uitwerking voor alle vormen van duurzame energie op gebouw niveau biedt het 'Vademecum: Energiebewust ontwerpen van nieuwbouwwoningen' (feb. 2000, Novem, Boom) een must voor de zeer geinteresseerde tot de professional op dit gebied. 
Doe het zelf: Handboek Warmtemuren, de 12 Ambachten, Boxtel.

Water

Je kunt je eigen drinkwater maken of oppompen, neerslag afkoppelen van het riool, infiltreren in de bodem of opvangen en hergebruiken voor de wasmachine, toiletdoorspoeling of in de tuin (bijv. regenton). En naast water besparingstechnieken en regenwater of grijswater hergebruik kun je ook nog denken aan rioolvervangende technieken en eigen afvalwater zuivering systemen. In Nederland is bijvoorbeeld 97 % van de huishoudens gerioleerd (Frankrijk en Belgie: 40 tot 60 %), maar men ziet ondertussen ook op beleidsniveau in dat het werkelijk van de zotte is om te proberen om ook alle huishoudens in het buitengebied op de (druk riolering aangesloten te krijgen) al is men daar nog steeds hard mee bezig. Het is toegestaan om IBA-systemen (individuele behandeling van afvalwater) aan te leggen, waarmee de lozing op bodem of oppervlaktewater gezuiverd wordt. Omdat de kosten van de stedelijke waterketen (drinkwatervoorziening, rioolbijdrage, zuiveringsheffing) per huishouden tussen de 300 en 500 euro per jaar bedragen en gemiddeld jaarlijks met zo'n 5 % toenemen wordt het zinnig om alternatieven te overwegen.

Waterbesparing

Bekende technieken, die weinig kosten en je eenvoudig kunt toepassen en echt helpen en besparen in de jaarlijkse lasten, de spoelstopknop, waterbesparende douchekop (doe het zelf zaak of via waterleidingbedrijf) Een stap verder gaat een waterloos toilet: een composttoilet of een GFT-toilet. Meer info De 12 ambachten

Waterhergebruik (regen of tweede kwaliteit, grijswater)

- Ecoplay Grijswatersystemen, Muiden, 0294-263980. Hergebruik douche en badwater zonder geur!!
- www.pvl.nl complete (neerslag-)hergebruiksystemen voor woningen en gebouwen
- www.wavin.nl complete hergebruiksystemen, infiltratie en drainagesystemen, kunststof dakgoten e.d

Zelf drinkwater produceren

Eigen drinkwaterbereiding uit ruw of grijs water, waterfilters, Ultraspring (osmose filters), Rinus Goemans, Zaltbommel, 0418-680407
Grondwater oppompen:
1. Bodemonderzoek: diepte geschikte aquifer, welke grondsoorten.
2. Waterkwaliteitsonderzoek:  historisch, chemisch of biologisch onderzoek v/e proefmonster.
3. Pompput boren en buis aanleggen. Bijv: Hurman, Ijsselmuide, 038-3312708, legt professionele drinkwaterputten aan voor een redelijke prijs door het hele land.

Zelf afvalwater zuiveren (IBA: Individuele Behandeling van Afvalwater)

Dit kan met vele verschillende zowel biologische, chemische als fysische zuiveringssystemen en meestal combinaties daarvan. Enkele voorbeelden: Biorotoren, Oxidatiebedden, Septic tanks en Helofytenfilters. Een belangrijk gegeven hierbij: de gemeente heeft gewoonlijk een inzamelingsplicht tav afvalwater en moet als je zelf je eigen afvalwater gaat verwerken een ontheffing voor jouw adres aanvragen bij de provincie. Het hoogheemraadschap of  het zuiveringschap beheert de kwaliteit van het oppervlaktewater en zal je een vergunning moeten leveren als je (gezuiverd) afvalwater op een sloot, beek, rivier of meertje wil lozen. In de toekomst wil men naar een gecertificeerd IBA systeem toe (certificering: TNO, KIWA, Van Hall instituut). Vanaf 2005 moeten alle ongezuiverde lozingen in Nederland (dus ook schepen en woonboten e.d.) een speciale IBA voorziening hebben of aangesloten zijn op het riool. Men maakt overigens onderscheid naar de kwetsbaarheid van een gebied voor zo'n lozing en dus onderscheid naar de zuiveringseisen die aan de IBA gesteld worden.

Enkele leveranciers en adviseurs:
- Brinkvos, Ruinerwold, helofytenfilters, 0522-482090
- ECOSAVE, Biddinghuizen: 0321-332038
- IBA Nederland, Wetsinge, 050-3061342
- Gozon, afvalwaterbehandeling, Beverwijk, 0251-291919
- Kordes Benelux, Eindhoven, 040-2461441
- www.ecofyt.nl, helofytenfilters
- De 12 ambachten
- www.greenrock.nl
- www.kilianwater.nl, de Living Machine: een integraal afvalwaterzuiveringsconcept

Diverse leveranciers:
- Georg Fischer, Epe, kunststof leidingsystemen: 0578-678222
- PipeLife ecosystems: neerslaghergebruik systemen, neerslaginfiltratie en drainage, pompen
- REZO, Maastricht: 043-3639030
- Drainproducts Benelux, Haarlem, afkoppeling neerslag, infiltratiekoffers (grind, hard plastic, geotextiel) langs wegen en onder pleinen, 023-5343337.

Onderzoek:
- Van Hall instituut, IBA systemen, certificering, Leeuwarden, 058-2846160.
- RIZA, onderzoeksinstituut, van Rijkswaterstaat, Lelystad.
- Stichting Reinwater, Amsterdam, 020-6719322.
- KIWA, onderzoeksinstituut van de Nederlandse waterleidingbedrijven.
- Wetenschapwinkels (scheikunde bijvoorbeeld) in diverse universiteitssteden kunnen helpen bij onderzoeksvragen van burgers.

Materiaal, afvalstoffen en kringloop

Onder Dubo valt ook de verlenging van de levensduur van het gebouw zelf (renoveren!) en de reductie van de diverse afvalstromen. Uit oogpunt van duurzaam waterketenbeheer worden zware metalen zoals koper, zink en lood het liefst als bouwmateriaal geweerd. Deze drie tezamen  zorgen voor driekwart van alle zware metalen in zuiveringslib en mede daardoor voor de onherbruikbaarheid van zuiveringslib in de land en tuinbouw. Pas ook geen geïmpregneerde houtsoorten toe die langzaam PAK's naar de bodem lekken. Wel duurzaam geproduceerd hout en de toepassing van vernieuwbare bouwstoffen zoals stro en leem. Tegenwoordig wordt trouwens ook oud beton hergebruikt, als funderingsmateriaal in de wegenbouw bijvoorbeeld. Informatie over hout met een FSC keurmerk is te verkrijgen bij Stichting Goedhout. Goede verfmaterialen: Aquamarijn natuurverf, Zaandam, 075-681222, info@ursapaint.nl en Auro-natuurverven. Ecologische bouwmaterialen, cellulose isolatie: Dubomat, Groningen, 050-5490449. Groene dakbedekking, sedumrollen, dakpannen met vogelnesthokjes erin (zwaluwen), grasdaken: EKOgras dakbegroeiing, Zaltbommel, 0418-512927. Semi-permeabele verharding (oftewel stenen met gaten erin die de neerslag door laten sijpelen en infiltreren in de bodem en waar grasjes in groeien) op de stoep het plein of de parkeerplekken.

Meer info:
www.polyservice.nl, Coatings over zware metalen tegen uitloging
www.hertalan.com, EPDM rubber voor dakgoot en ook voor raam en schoorsteen afdichtingen
www.wavin.nl, kunststof leidingen en dakgoten en regenwater voorzieningen
www.dekleineaarde.nl, hergebruik: 'Methaangisting uit mest en afval'

GFT- en composttoiletten

Met het GFT toilet en nieuwe composteringstechnieken is een nieuw initiatief om de nutrienten uit ons voedsel (GFT) en uit onze fecaliën en urine weer terugbrengen in de kringloop. Bij het GFT-toilet wordt in tegenstelling tot het composttoilet niet in huis gecomposteerd maar in de tuin (voor de liefhebber) of bij een erkend composteringsbedrijf. De 12 Ambachten is samen met composteringsbedrijf Orgaworld, stichting Waste en Advies Duurzame Technologie (ADT) een platform opgestart met deze doelstelling. De GFT-toiletten zijn te bestellen via de 12 Ambachten.

Bouwen met stro en leem

Dit kan zowel in combinatie met houtskeletbouw als een stuclaag op stenen muren of zelfs losstaande wanden. Wordt ook gecombineerd met Lage Temperatuur Verwarming, muurverwarming.

RAM Strobouw/Leemwerken, Arnhem, 026-4429536.
Ganzennest, cursussen leembouw, Frankrijk (info@solidair.nl, 030-2721660)
www.euroleem.nl