Bedrijvigheid en publieke ruimte

• Bedrijvigheid
• Ateliers
• Publieke ruimte

Bedrijvigheid

Wie aan een dynamische en vrijgevochten vrijplaats denkt, ziet een plek voor zich waar niet alleen gewoond wordt, maar waar ook allerhande activiteiten en werkzaamheden plaatsvinden. Terecht. Men kan de scheiding tussen wonen en werken als een vervreemdende uitvinding van de laatste decennia beschouwen. De kunstmatige scheiding tussen wonen en werken levert een '9 tot 5' mentaliteit op, met een overeenkomstige houding jegens arbeid en daarmee jegens een deel van je eigen leven. Vrijplaatsen bieden de ruimte om dit eindelijk op te heffen. Het mengen van wonen en werken is echter vaak een moeizame aangelegenheid. Bouwkundig zijn er verschillende eisen voor wonen en werken. Het heeft dus nogal wat consequenties of je er als pand voor kiest wonen en werken te mengen per gang of per verdieping (bijv. op de begane grond bedrijven en boven wonen). Elke oplossing stelt zo zijn eigen eisen, wat vooral te maken heeft met het type bedrijvigheid, een metaalwerkplaats, kantoor, culturele voorziening of winkel verschillen nogal.

De scheiding tussen wonen en werken is niet helemaal op niets gebaseerd. Een belangrijke reden is natuurlijk de geluid- en stankoverlast (meer over vergunningen hieronder).Met de voornamelijk kleinschalige bedrijfjes in een vrijplaats is dit geen onoverkomelijk bezwaar. Een andere achtergrond is dat het niet voor iedereen gunstig is om continue met het werk geconfronteerd te worden.
Grosso modo kunnen we de menging van wonen en werken in vrijplaatsen toch overwegend positief waarderen. Dit geldt ook voor de werkplaatsen en bedrijfjes zelf. De omstandigheid dat men in de nabijheid van uiteenlopende andere werkplaatsen en disciplines verkeert, geeft de mogelijkheid tot kruisbestuiving: de onderlinge uitwisseling van kennis en diensten, en het opdoen van inspiratie door kennis te nemen van elkaars werkzaamheden. (Zie ook hoofdstuk 2 en hoofdstuk 3 uit Laat 1000 vrijplaatsen bloeien)
Naast de voordelen, zijn er voor een vrijplaats ook een aantal 'gevaren ' aan de aanwezigheid van bedrijfjes gebonden. Op enkele problemen en een mogelijke aanpak zullen we hier ingaan:

• Participatie bedrijven bij zelfbeheer
• Uitbreidingsdrang
• Voorbeelden bedrijvigheid in woonwerkpanden

Participatie bedrijven bij zelfbeheer

Qua zelfbeheer blijkt er een belangrijk verschil te bestaan tussen bewoners en bedrijven. Zodra aan de basisvoorwaarden van het wonen is voldaan, is het wonen voornamelijk een sociaal gebeuren. Het zelf inrichten van de woonomgeving in zelfbeheer is dan ook voor een belangrijk deel het inrichten van de sociale omgeving. bij zelfbeheer is immers de manier waarop men de eigen omgeving inricht minsten zo belangrijk als het eigenlijke inrichten en beheren zelf. Wonen in zelfbeheer is dan ook voor een belangrijk deel 'sociaal investeren'. Dit ligt geheel anders indien men er voor kiest ook de eigen economische basis in eigen hand te nemen. Ongeacht of men nu commercieel of niet-commercieel is, bedrijven hebben behoefte aan stabiliteit. Men wil in de eerste plaats met arbeid in de economische situatie investeren. Het sociaal investeren komt hier dus per definitie niet op de eerste plaats. Een veel gehoorde klacht is dat de betrokkenheid van bedrijven bij zelfbeheer beperkt is.
Een uitzondering hierop vormt de van Ostadestraat 233 (o.a. Ravage). Hier hebben de bedrijven onlangs het beheer van de bewoners overgenomen. Opvallend is dat het bij de van Ostadestraat 233 voornamelijk om bedrijven gaat die op collectieve basis werken. Bedrijven dus, waar een sociaal element onderdeel is van de uitgangspunten.
In het Veem wordt gemeld dat vooral goed draaiende bedrijven het bij zelfbeheer laten afweten. In de startfase hebben bedrijven er eerder baat bij om in een vrijplaats met gedeelde voorzieningen te zitten. In de startfase is er immers vaak een gebrek aan geld en is tijd een minder schaars goed, zodat het voordelig is om in zelfbeheer mee te draaien. Dit is zeker het geval als er voor het zelfbeheer een soort betalingsregeling of huurverlagingsregeling is getroffen. Hoe florerender het bedrijf, hoe geringer het nut is dat het aan de vrijplaats ontleent.
Overigens lijkt de participatie ook samen te hangen met de mate van menging. Een aantal vrijplaatsen, zoals de Inktfabriek (Brouwersgracht 152-154, Amsterdam) en de Van Ostadestraat 47, hebben na hun legalisatie op last van de brandweer het woon- en werkgedeelte moeten scheiden. Dit heeft de onderlinge betrokkenheid en participatie geen goed gedaan.
Dit probleem lijkt omzeild te zijn in de Plantage Doklaan (Plantage Doklaan 10-12 Amsterdam 020 4231955). Dit pand is officieel bedrijfsruimte, maar wonen wordt er gedoogd omdat het qua veiligheidsvoorzieningen ingericht is 'als ware het een woongebouw'.

Uitbreidingsdrang

Bedrijven op commerciële basis die goed draaien hebben op den duur behoefte aan meer ruimte. In eerste instantie zal deze uitbreiding binnen het pand gezocht worden. Zo heeft de drukkerij die tot voor kort in de Frederik Hendrikschool gevestigd was er in de loop der tijd een aantal andere bedrijfsruimten bij getrokken. Hierdoor komt de variatie aan bedrijven in gevaar, evenals het eventuele uitgangspunt dat men vooral aan startende bedrijven onderdak wil bieden. (Het WG-terrein hanteert dit uitgangspunt, inclusief uit algemene middelen laag gehouden aanvangshuren. WG: st. Voorzieningen Anna Sprenglerstraat 63 Amsterdam 020-6168966)
Als de mogelijkheid tot uitbreiding niet bestaat, zal dit voor een aantal bedrijven betekenen dat men verhuist. Groeibeperkende maatregelen kunnen op dit moment werken als een filter: op groei gerichte bedrijven zullen het pand verlaten.
In Pakhuis Wilhelmina kan een bedrijf daarom niet meer ruimte claimen dan 100m2. Ook de Plantage Doklaan kent groeibeperkende maatregelen, daar mag op niet meer dan 50m2 gewoond en gewerkt worden. Anders dan door ruimtegebrek hebben bedrijven weinig neiging om te verhuizen of door te stromen. In Het Domijn, een gekraakt voormalig militair complex in Weesp waar (vrijwel) alleen bedrijven gevestigd zijn, is geen van de veertig bedrijven sinds de kraak in 1990 vertrokken. Overigens bieden de gangbare vijfjaarcontracten voor bedrijfsruimte geen juridische belemmering om de doorstroming van bepaalde bedrijven te 'forceren'.

Voorbeelden bedrijvigheid in woonwerkpanden

Het effect van uitwisseling en kruisbestuiving vinden we vooral in de vrijplaatsen met overwegend werk- en bedrijfsruimte, zoals:
Het Veem, van Diemenstraat 410-412 Amsterdam
Pakhuis Wilhelmina (Oostelijk Handelskade 29a - Amsterdam Tel. 020-4181016)

Grotere woonwerkpanden met een groot aandeel aan bedrijfsruimtes en ateliers zijn ondermeer:
Tetterode - Bilderdijkstraat 165 Amsterdam
WG-terrein - Amsterdam
De Nieuwe Meer - Oude Haagseweg 165 - Amsterdam Tel. 020 6698015

Voor meer informatie over bedrijfsplannen en de exploitatieopzet voor het pand (waar de bedrijvigheid en de publieke ruimte onderdeel van zullen moeten uitmaken), zie financieringsplan & exploitatieopzet

Vereniging Solidair, een samenwerkingsverband van een groot aantal bedrijven in zelfbeheer die streven naar een solidaire economie.

Ateliers

Ateliers in woonwerk- en cultuurpanden zijn werkruimten voor (beeldend) kunstenaars die vaak ook als woonruimten worden gebruikt, hoewel dat officieel niet altijd is toegestaan. Veel steden hebben een atelierbeleid. Soms valt het onder volkshuisvesting en heb je, naast ouderenwoningen en woningen voor minder validen, ook atelierwoningen. Die zijn, zoals in Amsterdam, dan meestal in beheer bij woningbouwverenigingen. Andere gemeenten hebben een eigen verhuurorganisatie voor ateliers, zoals Arnhem. In verband met allerlei regels en vergunningen maakt het nogal wat uit of een atelier door de gemeente als een werkruimte, als woonruimte of als woonwerkruimte gezien wordt.

Meer informatie over ateliers:

De landelijke kunstenaarsbond FNV KIEM
Amsterdam: Stichting Woon- en Werkruimten voor Kunstenaars (SWWK) - De SWWK heeft een wachtlijst en voert overleg met verhuurders.
Rotterdam: Stichting Kunst Accomodaties Rotterdam (SKAR) is een zelfstandige stichting die ateliers beheert, (010-4127828), skar@una.nl
Den Haag: HBCK-Stroom - Haags centrum voor beeldende kunst. Breed scala aan activiteiten. o.a. wachtllijst en toewijzing van gemeentelijke atelierruimten.
Arnhem: Stichting Atelierbeheer Slak - Actiefste atelierclub van Nederland. Heeft ateliers en atelierwoningen in eigendom en in beheer en een wachtlijst. Is heel actief in het verwerven van panden.
Utrecht: Stichting Werkruimten voor Kunstenaars (SWK), telefoon 030-2369197, beheert en wijst atelierruimten toe.

In 'Laat 1000 vrijplaatsen bloeien' staan ervaringen van Amsterdamse panden met ateliers.

Publieke ruimte

Een publieke ruimte in je pand is in de eerste plaats leuk: het is een plek waar je contacten opdoet, je vrienden ontmoet of een biertje drinkt. Op zichzelf is dit meer dan voldoende bestaansrecht. Maar het belang van alternatieve publieke ruimtes groeit naarmate het verval van publieke cultuur en de aantasting van de openbare ruimte toeneemt (b.v. afname buurtfeesten, zieltogende buurtclubjes en onveiligheidgevoelens op straat). Binnen de muren van een woonwerkpand of een vrijplaats kunnen verschillende mensen elkaar ontmoeten.

Veel publieke ruimtes in woonwerkpanden en vrijplaatsen vervullen een belangrijke sociale functie. Dat kan op buurtniveau zijn, of voor een bepaalde subcultuur, waardoor het een stedelijk belang krijgt. Niet zelden treffen we beide functies in één gebouw of ruimte aan.

Publieke functies geven een woonwerkpand extra uitstraling. Tevens bieden ze mensen van buiten het pand de mogelijkheid hebben om als bezoeker of vrijwilliger bij het pand betrokken te geraken. Dit kan zorgen voor een extra input aan nieuwe ideeën en mensen wat het pand levendig houdt. Bijkomend voordeel is dat eventuele nieuwe bewoners of gebruikers het pand goed leren kennen en later makkelijk mee kunnen draaien.

Naast een grotere betrokkenheid van buiten, geeft de aanwezigheid van publieke ruimte ook een extra stimulans aan de betrokkenheid binnen het pand. De gevolgen die de aanloop van publiek met zich meebrengt gaan iedereen in het pand aan, of de publieke functie nu gezamenlijk door mensen uit het pand beheerd wordt of door een groep of persoon van buiten het pand. Openbare functies zijn het visitekaartje van het pand. Buitenstaanders zullen de bewoners en gebruikers vooral op het functioneren van de publieke functies aanspreken. Het is dus belangrijk om als pand te weten wat je met een publieke functie wilt. De aanwezigheid van een publieke functie zorgt er in ieder geval voor dat een woonwerkpand minder kans loop te veranderen in een slaapverwekkend bedrijfsverzamelgebouw.

• Ruimte en vergunningen
• Beheer
• Vast of wisselende gebruikers
• Voorbeelden openbare functies in woonwerkpanden

Ruimte en vergunningen

Om te beginnen moet de ruimte vanuit het oogpunt van het pand geschikt zijn. Dat betekent in ieder geval een goede ontsluiting en niet ergens achterin het gebouw weggestopt. Niets is zo vervelend als onbekenden die door je pand heen dwalen.
Helaas moeten ook een aantal ambtenaren je ruimte geschikt vinden of gedogen. Officieel moet je aan een hele lijst vergunningen voldoen (zie hieronder). Wie wil weten waar je officieel allemaal aan zou moeten voldoen kan een aardige indruk krijgen op www.horecastartersloket.nl.
Maar laat je hierdoor vooral niet afschrikken. Als er op een zeker moment de energie in een pand is om een publieke ruimte te beginnen moet je die meteen gebruiken, als je wacht tot alles rond is, is het elan meestal vervlogen. Een publieke functie in een woonwerkpand zal dan ook in de regel niet van meet af aan over alle vergunningen beschikken. Helemaal niet als je de zichtbaarheid en de overlast van de activiteit. Een restaurant dat vanaf de straat niet zichtbaar is en geen overlast bezorgt zal bijvoorbeeld niet snel opgemerkt worden en jaren achtereen probleemloos kunnen functioneren, ook al plak je de hele stad vol met posters en adverteer je in blaadjes. De meeste ambtenaren zal dat allemaal niet opvallen.

Het beste advies is dus om gewoon te beginnen. Maar als je gecontroleerd wordt, is er geen ontsnappen meer aan en zul je alle vergunningen moeten regelen. In de praktijk is dit meestal geen probleem.

Vergunningen gesteld aan ruimte en inrichting

• De brandweer is de dienst waarmee je de grootste kans hebt om in aanraking te komen. Hun eerste zorg is altijd de aanwezigheid van voldoende vluchtmogelijkheden voor het maximale aantal bezoekers dat een publieke gelegenheid kan hebben. Vervolgens bekommeren ze zich om brandpreventie, blusmiddelen en de brandbaarheid/brandwerendheid van de ruimte. De brandweer laat niet met zich sollen en wil, als ze een probleem zien, oplossingen op korte termijn. Maar de brandweer is er in eerste instantie op uit om een zo veilig mogelijke situatie te creëren, en niet om de tent te sluiten. De kans is groot dat er een brandweercommandant is die creatief met je mee wil denken. De brandweer is in de regel geen verlengstuk van de gemeente of eigenaar van je pand.
• Bestemming en overlast. De dienst bouwtoezicht heeft buitendienstambtenaren die op onregelmatige tijden hun wijk doorkammen op zoek naar illegale verbouwingen en -gebruik. Een publieke ruimte moet in principe binnen het bestemmingsplan passen en voor verbouwingen en aanpassingen moet een vergunning afgegeven zijn. Als ze gebruik constateren dat in strijd is met het bestemmingsplan zullen ze in situaties die ze als tijdelijk beschouwen (gekraakt, tijdelijk contract etc.) toch niet zo snel geneigd zijn om stappen te ondernemen tegen dit 'met het bestemmingsplan conflicterend gebruik'. In andere gevallen zullen ze dat sneller doen, maar meestal zijn ze erg traag.
• De collega's van de milieudienst controleren de hygiëne, de hinderwet (geluid- en stankoverlast) en de exploitatievergunning, een vergunning die je toestaat het geheel ook daadwerkelijk in gebruik te nemen en die afgegeven wordt als alle andere vergunningen in orde bevonden zijn.
Daarnaast kan ook de Keuringsdienst van Waren nog langskomen en controleert Algemene Zaken van de gemeente de sluitingstijden (dag- of nachtvergunning) en andere zaken van openbare orde.
Ook voor het schenken van alcohol is een vergunning vereist.
(Voor het merendeel van deze vergunningen hoeft een eventuele kraakstatus strikt genomen geen belemmering te zijn.)

Eisen gesteld aan 'personeel' en de 'uitbater'

In gelegenheden waar alcohol geschonken wordt dient het personeel in bezit te zijn van het diploma sociale hygiëne, afgegeven na een cursus omgaan met agressieve klanten. Tevens moeten een aantal mensen een diploma Bedrijfshulpverlening hebben: EHBO en wat te doen bij brand e.d.; elk jaar moet daarvoor een opfriscursus gevolgd worden ( clubs met ID'ers kunnen dit uit de overhead kosten betalen). Na Volendam zijn de regels behoorlijk aangescherpt en er wordt behoorlijk gecontroleerd of alle papieren bij met name de horeca in orde zijn. De uitbater dient bovendien in het bezit te zijn van een middenstandsdiploma. Het maakt niet uit voor welk soort middenstand. Normaalgesproken dient een persoon met dit diploma aanwezig te zijn. In het geval men met vrijwilligers draait kan ook afgesproken worden dat deze persoon oproepbaar is en niet steeds zelf aanwezig hoeft te zijn.

Beheer

Naast de beschikbaarheid van de ruimte speelt de vraag hoe alles te organiseren. Beheer vanuit de gezamenlijke bewoners en gebruikers van het pand is mogelijk. Het geeft kans op extra binding met het pand. Je kunt echter niet van alle betrokkenen evenveel inzet verwachten. Betrokkenheid van bewoners komt het beste tot uitdrukking in kleinere of tijdelijke projecten. Het hangt dus erg van het soort publieke ruimte af of dit reëel is. Waar voor gezamenlijk beheer gekozen is, kan overwogen worden om terugkerende vervelende maar belangrijke, niet op te delen klussen (administratie) te vergoeden. Andere projecten kiezen principieel voor vrijwilligers (Vrankrijk). Probleem: als alle vrijwilligers een beetje doen is er een grote groep nodig, en zal er veel vergaderd moeten worden om alles tussen de vrijwilligers kort te sluiten. De verwachting dat iedereen ook mee vergadert en beslist kan remmend werken op de bereidheid te participeren. Voordeel: de groep blijft wel betrokken. Grotere projecten of projecten met een grote continuïteit vragen al snel een professionelere aanpak. Iemand of een groep mensen zal hier meer tijd voor vrij moeten maken, en lang niet iedereen is in de positie om dit op een vrijwillige basis te doen. Een voor de hand liggende stap in professionalisering is om mensen in loondienst te nemen. Normale loondienst is voor de meeste low-budgetvoorzieningen in woonwerkpanden vaak niet op te brengen, maar de feitelijk gesubsidieerde I/D banen hebben een aantal projecten uitkomst geboden (Burgers, OCCII, Zaal 100). Voorwaarde bij het in dienst nemen van een I/D'er is dat deze persoon al minimaal een jaar werkloos is, en dat er een betaalde kracht (hoeft niet full-time) aanwezig is als 'begeleider'. In Amsterdam wordt de plaatsen van I/D' ers geregeld door "NV Werk. Informeer echter ook altijd bij mensen uit de praktijk voor mogelijke uitzonderingen en speciale afspraken. De meeste gelegenheden met I/D ers werken ook met vrijwilligers. Het is echter niet altijd even makkelijk om de relatie met vrijwilligers goed te laten verlopen, gezien de grote verschillen in tijd en kennis die ontstaan.

Tenslotte kan de publieke ruimte natuurlijk nog beheerd worden door mensen die er hun brood mee verdienen. Dit kan voor het pand nogal tricky zijn. Iemand met een direct commercieel belang bij de publieke ruimte zal sneller geneigd zijn de belangen van het pand uit het oog te verliezen. Het is daarom in dit soort gevallen belangrijk om als pand scherp voor ogen te houden wat je precies met de publieke ruimte wilt. Overigens kan deze vorm van klein ondernemerschap zich ook ontwikkelen uit iets dat aanvankelijk als hobby begonnen is. Principieel punt is de financiële verhouding tussen commerciële uitbaters en het pand. Voor het pand is laagdrempeligheid en betaalbaarheid belangrijk, wat zich uit in de lage huur voor de ruimte. Indien nu met deze ruimte goed verdiend wordt, kun je je afvragen in hoeverre de uitbater niet middels de lage huur gesubsidieerd wordt. Overnamekosten bij vertrek is een ander punt dat problemen op kan leveren.

Voor bestaande plekken die niet willen insuffen zijn dit steeds terugkerende aandachtspunten (bijvoorbeeld bij de Binnenpret).

Vaste of wisselende gebruikers

Voor de wijze van beheer en de betrokkenheid van buitenstaanders bij het pand maakt het bovendien nog uit of de ruimte door wisselende groepen van buiten het pand gebruikt wordt, of dat er sprake is van een vaste groep of persoon die de ruimte inhoud geeft. Een ruimte die door wisselende groepen en optredens gebruikt wordt, geeft de grootste betrokkenheid en uitstraling aan een pand. Het beheer van een dergelijke ruimte kan echter erg het karakter van 'managen' en 'faciliteren' hebben. Men moet er ook voor oppassen dat de gebruikende groepen de ruimte niet te veel als een goedkoop consumptiegoed gaan beschouwen, want dit kan het enthousiasme en draagvlak binnen het pand snel doen afnemen. Betrek de gebruikende groepen daarom zoveel mogelijk in bijkomende werkzaamheden.

Sommige panden stellen een publieke ruimte op aanvraag beschikbaar aan. Het pand zelf heeft dan met de programmering niets meer te maken. Het kan om een eenmalige bezetting van de ruimte gaan, of juist om groepen die op regelmatig terugkerende basis activiteiten ontplooien, zoals sport- en dansgroepen. Het WG (stichting Voorzieningen, Anna Spenglerstraat 63, Amsterdam, tel. 020 6168966) en OT301 verhuren ruimtes aan cursussen, dansgroepen etc. per halfjaar voor enkele dagdelen per week. De gebruiker sluit dan een contract voor een half jaar. Door de tijdelijkheid van zo'n contract kan voorkomen worden dat de boel insuft of dat een groep blijft zitten omdat het toch goedkoop is. De ervaring met dit soort publieke ruimtes die je kunt 'boeken', is dat er na een zekere aanlooptijd zeer regelmatig gebruik van gemaakt wordt. Dit bewijst dat het pand in een belangrijke behoefte voorziet. Degenen die het regelen voor hun rekening nemen kunnen echter het gevoel hebben voornamelijk 'facilitair' bezig te zijn. Het beheer van de ruimte is vaak in handen van één persoon of een kleine groep uit het pand zelf, die dit vrijwillig of tegen een minimale vergoeding doen.

Voorbeelden openbare functies

• Podium en film
• Ruimteverhuur
• Informatie en expositie
• Horeca
• Diversen

Podium en film

Hier is de betrokkenheid bij de gebruikende en optredende groepen groot, niet in de laatste plaats omdat er op het gebied van techniek nauw samengewerkt moet worden. De podia hanteren ook meer een beleid van programmeren dan van domweg inroosteren. Er gaat veel tijd in zitten. Het is dan ook vooral hier dat we I/D banen aantreffen. (OCCII en Zaal 100). Uitzondering hierop zijn bijvoorbeeld de Kerk van Ruigoord en De Onderbroek die door een groep vrijwilligers beheerd en geprogrammeerd worden.
Al deze podia ontkomen niet aan een groot netwerk van vrijwilligers, niet alleen tijdens optredens zelf, maar ook voor bijkomende werkzaamheden zoals het verspreiden van posters en programma-aankondigingen. Als extra bron van inkomsten wordt er in veel deze gelegenheden ook een bar gedraaid.

• OCCII (onderdeel Binnenpret) , Amstelveenseweg - Amsterdam ID banen, beperkt aantal vrijwilligers, exploitatievergunning, via Dredwin, kasbah@xs4all.nl
• Kerk Ruigoord, programmatische invulling en beheer door het. 'ballongezelschap', groep van +/- 30 mensen, Ruigoord 15 , 0204975702
• Zaal 100, Amsterdam ID baan en vrijwilligers, Wittenstraat 100 Amsterdam, 020-6680127, heuzig@dds.nl
• Vrankrijk zie onder horeca
• Acu, Utrecht, (eet)café, concerten, disco's, politieke info-avonden, poëzie-avonden, kraakspreekuur, voedselkoöp, zaalverhuur voor ideÎle en culturele groepen, vergaderruimte, expositieruimte
• Groote Weiver, Weiver 37 Krommenie 075-6214259
• De Onderbroek, kraakdisco, van cabaret tot concert, vrijwilligers, Tweede Walstraat 19 Nijmegen 024 3605208
• De Doos, concertzaaltje in het recent gelegaliseerde Hotel Bosch, in 2002 voor verbouwing gesloten, Apeldoornsestraat 4 Arnhem hbosch@xs4all.nl
• Eureka, concertzaal met eigen programmering, wordt gedraaid door vrijwilligers. In voormalig kraakpand met meerdere sociale en culturele functies. Assendorperplein 9 Zwolle, 038-4222903

De theaters werken vaak met betaalde krachten die soms uit de kunst-hoek gefinancierd worden. Het zijn in de regel minder grote publiekstrekkers dan de concertzalen en ze bedienen een selecter publiek.

• Ostadetheater, professioneel theater, groep levert actieve bijdrage aan beheer woonwerkpand Ostadestraat 233d Amsterdam 020-6712417
• Veemtheater, Amsterdam, Paul Leijgraaf 020-6260112 06-26724349
• Cameleon , Amsterdam vrijwilligers, theateravonden met wisselende experimenterende groepen, 3e Kostverlorenkade 35 theaterdecameleon@zonnet.nl, 020-4894656
• Gasthuistheater met +/- 7 betaalde krachten en een groot aantal vrijwilligers op het WG-terrein (groot woonwerk-complex), Marius van Bouwdijk Bastiaansestraat 54 Amsterdam info@theatergasthuis.nl 020-6832304
• Dijktheater, Tetterode kindertheater door 1 persoon beheerd als inkomstenbron (geen I/D)

De bioscopen worden allen door een groep enthousiastelingen draaiend gehouden. Volle zalen trekken de meesten niet, maar de waardering is vaak groot. Door de keuze van de films is een uitgesproken profilering mogelijk. Om aan materiaal te komen moet je redelijk in het wereldje thuis zijn, maar sinds de invoering van de videobeam is het draaien van een filmhuis voor iedereen weggelegd, al blijft de echte filmfreak zweren bij echte film. Kapitaalintensieve opstart.

• Cavia, filmhuis gerund door vrijwilligers, o.a. de roze filmdagen en andere maatschappijkritische cycli, van Hallstraat 52-I Amsterdam, 020-6811419
• OT301, bioscoop in de voormalige Filmacademie, gedraaid door vrijwilligers, Overtoom 301 Amsterdam, cinema301@squat.net
• ORKZ bios, in oud ziekenhuis in zelfbeheer, ooit het grootste kraakpand van Nederland Verlengde Herenweg 92 Groningen 050-5259388
• ACU, Utrecht, filmhuis pasthei
• Kraakbios, Blauwe Aanslag Den Haag Buitenom 212-216 Den Haag 070-3884636

Ruimteverhuur

• OT301 twee multifunctionele ruimtes in een groot kraakpand, Overtoom 301 Amsterdam studio301@squat.net 020-7794913
• WG-terrein, ruimte voor sport en dans, st. Voorzieningen Anna Sprenglerstraat 63 Amsterdam 020-6168966
• Plantage Doklaan, Amsterdam, 020-4279466
• Sportzaal de Onderbroek, Nijmegen, Tweede Walstraat 21, 024-3605208
• Watertejater, zaalltje in Hotel Bosch voor kleinschalige optredens en performances Apeldoornsestraat 4 Arnhem, Hbosch@xs4all.nl
• Groepenverblijf de Elegast, cursus en workshopruimte in voormalig klooster (ook kapel en muziekruimte) Rijksstraatweg 37-77 Ubbergen
• De Pukkel, collectief beheerde cursus, vergader en workshopruimte in Casa de Pauw, kloostercomplex in zelfbeheer, Oude Velperweg 34-38 Arnhem gilbert@casadepauw.nl
• DOAS (De Oude Ambacht School), ruimtes voor theater, sport en repetitie, collectief beheerd door werkpand voor kunstenaars en ambachtslieden. Mimmosastraat 1 Zwolle, 038-4228519

Informatie en Expositie

Het gaat bij de voorbeelden in deze categorie uitsluitend om initiatieven die door groepen vrijwilligers gedraaid worden. Zolang de hoofdactiviteit 'informatie verstrekken' is, zul je niet snel overijverige ambtenaren op je weg vinden. Ook het schenken van een kop thee of koffie aan je publiek zal niet snel tot problemen leiden. Inkomsten kennen dit soort initiatieven nauwelijks, zodat ze het meestal van een 'derde geldstroom' moeten hebben en weinig huur op kunnen brengen.

• Fort van Sjakoo, Amsterdam, Internationale, boekwinkel, wordt door een collectief beheerd, Jodenbreestraat 24 sjakoo@xs4all.nl
• CIA 'counter iformation agency', Amsterdam
• Autonome boekwinkel Assata, Nijmegen, Tweede Walstraat 21 024-3605208
• infowinkel Schism, Utrecht
• Politiek dagcafé de Klinker. Basisdemocratisch café, van Broeckhuijsenstraat 46 Nijmegen 024-3605208
• De Rode Hond, boekcafe in De Blauwe Aanslag, Den Haag
• Bibliotheek Refter, Nijmegen 024 3235259
• Bibliotheek Boexat!, 6000 'linkse' boeken, Broeckhuysenstraat 46 Nijmegen, 024-3605208
• ASCII, Amsterdam, openbare internetwerkplaats, biedt kostenloos internet en cursussen. Wordt door collectief beheerd. Jodenbreestraat 24 ascii@squat.net
• PUSCII, idem, in het kraakpand UBICA, Ganzemarkt 26 Utrecht puscii@squat.net
• Gallerie het Consortium Oostelijke Handelskade Pakhuis Wilhelmina
• Memuku, expositieruimte, Rijksstraatweg 37-77 Ubbergen, 0243235259
• Kunstzaal de Kapel, Verlengde Herenweg 92 Groningen Kapel@ORKZ.nl

Een relatief nieuw verschijnsel is de 'weggeefwinkel'. In deze winkels kan men gratis spullen meenemen (en brengen) Ook deze worden door een collectief van niet-betaalde vrijwilligers beheerd

• Weggeefwinkel Blauwe Aanslag, Buitenom 212-216 Den Haag
• Weggeefwinkel, de eerste! Hooglandse Kerkgracht 4, onderdeel Koppenhinksteeg, Leiden, 0623390616

Horeca

Voor het uitbaten van echte horeca moet officieel aan veel eisen voldaan worden: horecavergunning, exploitatievergunning, de keuringsdienst van waren kan langskomen en de inrichting moet aan allerlei eisen voldoen (vetput, heren/damestoilet etc.). Niet alle hier genoemde restaurants en kroegen voldoen daar (nog) aan.
Restaurants worden vaker door een kleine groep mensen gedraaid die dit professioneler aanpakken, dwz per persoon meer uren draaien. Ze zijn ook vaker loonvormend. Veel kroegen worden juist wel weer door een grotere groep vrijwilligers gedraaid.

Restaurants:
• MKZ, restaurant op de Binnenpret Amsterdam via Rene
• The Fridge, licht loonvormend, werken in het verband 'Ratjetoe' met o.m. het kraakspreekuur, Frederik Hendrikstraat 11Amsterdam 020 68486437
• Woeste Walmen, Amsterdam beheerd door grote groep vrijwilligers, Plantage Doklaan 8-12
• ACU, Utrecht, kroeg & eetcafe (di,do,zo), volkskeuken (wo) & eetcafe STIL (ma, wordt gedraaid door illegalen) tel 030-2314590
• Blauwe Aanslag, Den Haag, Water en Brood 070-3884636
• Bakker Arend, bakkerij met cafe in woonwerkpand, Plantage Doklaan 8-12 Amsterdam 020 420800
• Cafe Refter , cafe in voormalig gekraakt klooster, Rijksstraatweg 37-77 Ubbergen, 024-3235259
• ORKZ dagcafe dagkafe@orkz.nl 050 5257601
• Peper, Amsterdam, veganistisch restaurant, loonvormend, voedselkoop /restaurant 030-2314590
• Eetcafe de Klinker, 'chique gaarkeuken' beheerd door vrijwilligers. Houdt geld over om aan goede doelen weg te geven, van Broeckhuijsenstraat 46 Nijmegen 024-3605208
• Eetcafe Eureka wordt gedraaid door vrijwilligers. In voormalig kraakpand met meerdere sociale en culturele functies. Assendorperplein 9 Zwolle s.c.v.eureka@xs4all.nl 038-4222903

Kroegen en disco's:
• www.vrankrijk.org, Amsterdam, kroeg en disco. Hebben lange strijd om vergunningen moeten voeren, draait met vrijwilligers. Spuistraat 216 Amsterdam
• Molli,Collectief beheerde buurtkroeg/aktiecentrum, van Ostadestraat 55 hs Amsterdam
• Trut, Amsterdam, Potten en Flikkerdisco, draait met vrijwilligers
• Bijstand, Nijmegen
• De Bazoeka, cafe in het recent gelegaliseerde kraakpand Hotel Bosch. Vanaf 2003 zes dagen per week geopend, Apeldoornsestraat 4 Arnhem, HBosch@xs4all.nl

Diversen

• Strowis, low-budget hotel in zelfbeheer, Boothstraat 8 Utrecht info@strowis.nl
• Sauna Fenomeen, Sauna met een kern van betaalde krachten en rond de zeventig vrijwilligers, eerste Schinkelstraat 14-16 Amsterdam 020-6716780
• Crèche:WG - Wilhelmientje; Tetterode: De Tettertjes